Nauka zaczęła rozważać obecnie problemy, uważane dotąd za domenę filozofii, w tym moralność. Zgodnie z Biblią człowiek został stworzony bez zmysłu moralnego, a zdolność do odróżniania złego od dobrego zdobył łamiąc zakaz Stwórcy, co okupił utratą niewinności i nieśmiertelności. Co na to nauka?

ŹRÓDŁA MORALNOŚCI
Zdania filozofów na temat źródeł moralności były podzielone: Racjonaliści uważali, że moralność wypływa z rozumu, a sentymentaliści - że z uczucia. Ci ostatni sądzili, że moralność wypływa ze zrozumienia innych ludzi i z sympatii do nich i po ponad dwu wiekach włoscy neurofizjolodzy odkryli, że istnieją  specjalne komórki nerwowe (neurony) w naszym mózgu, które umożliwiają zrozumienie intencji i współczucie innym. Nazwano je neuronami lustrzanymi i dopiero powoli zaczynamy w pełni doceniać ich znaczenie: są one zaprogramowane dla rozumienia sygnałów wysyłanych przez innych i umożliwiają porozumienie społeczne.
Neurony lustrzane umożliwiają współczucie czyli empatię. Empatia uruchamia niektóre obszary mózgu aktywowane przez cierpienie obserwowane u innych, co pozwala je wspólnie przeżywać. Empatia, możliwa dzięki działaniu neuronów lustrzanych, jest ważną podstawą naszego odnoszenia się do innych ludzi, co uważamy za składową część naszej moralności.

DYLEMATY MORALNE
Dylematy moralne to wybór pomiędzy dwoma złami. Czasem musimy rozwiązywać poważne dylematy, w których każdy wybór jest tragedią. Badania, w których śledzimy na bieżąco czynność mózgu (neuroobrazowanie)  wykazuję, że w osądzie moralnym uczestniczą zarówno uczucia, jak rozum, i często rywalizują one ze sobą. Badania internautów wykazały, że niezależnie od wiary, poziomu cywilizacyjnego, systemów politycznych większość ludzi analogicznie rozwiązuje dylematy moralne, co sugeruje, że człowiek jest wyposażony przez ewolucję we wrodzony zmysł moralny. Z reguły wybieramy rozwiązania oszczędzające jak najwiekszą liczbę żyć ludzkich, jeżeli nie powodują one pogwałcenia osobowych norm moralnych, ale gdyby te musiały być pogwałcone, wybieramy raczej rozwiązania emocjonalne i nie łatwo się godzimy na nie w imię wyższych celów. Przy rozwiązywaniu osobowych i nieosobowych dylematów moralnych aktywują się różne części mózgu.
    Emocje związane z moralnością odziedziczyliśmy po naszych przedludzkich przodkach i dzielimy ze współczesnymi wielkimi małpami. W ich stadach obowiązują pewne zasady moralne, ale przyjmowane bez rozumowania, które hamuje procesy emocjonalne i komplikuje rozwiązywanie dylematów moralnych. Dopiero poznawszy zło i dobro (“zakazany owoc”) zaczęliśmy mieć dylematy. “Małpie” (emocjonalne) i “ludzkie” (racjonalne) elementy często rywalizują ze sobą.
ODPOWIEDZIALNOŚĆ I WOLNA WOLA
    Wolna wola została zakwestionowana przez doświadczenia wskazujące na podejmowanie przez nas decyzji jeszcze przed ich uświadomieniem. Ostatnie badania obwodów sterujących działaniami zamierzonymi wskazują jednak na istnienie obwodów kontrolnych (“świadomego veta”), które mogą świadomie powstrzymać lub nie powstrzymać realizację nieświadomie, a więc poza naszą wolą,  podejmowanych decyzji.

Nic dziwnego, że mózg żywo interesuje uczonych. W końcu człowiek, ciekawy wszystkiego,  najbardziej chce poznać samego siebie.
 

Zapraszamy do przeczytania artykułu prof. Vetulaniego pt.:" Neurobiologia moralności" (poniżej, w Galerii), opublikowanego w "Wiedza i Życie", z numeru kwietniowego 2009 roku.

Sprawdź swoją wiedzę i rozwiąż poniższy quiz.

Program seminariów dla kierunku Mistrz i Uczeń  na I semestr możesz przeczytać tutaj>>