Domy w różnych częściach świata różnią się między sobą. Mówiliśmy o tym w ostatnim artykule. Dziś przyjrzyjmy się domom, które budowane były w Polsce. Wiemy już, że musiały być przygotowane na surową zimę. Czy wiesz czym różni się zamek od pałacu? A czym dwór od chałupy?

Zajmiemy się dziś tymi czterama typami domów.

Zamek. Polskie słowo "zamek" pochodzi od zamykania drogi. Był to przede wszystkim obiekt warowny, który chronił mieszkańców przed atakami obcych ludów. Była to również siedziba króla, księcia lub rycerza. Potężny, z grubymi murami, otoczony wałem drewniano-ziemnym lub murowanym, miał z daleka sygnalizować: jestem nie do zdobycia! Jeśli jednak przeciwnik nie przestraszył się takiego ostrzeżenia w zamku znajdowały się liczne systemy obronne – strzelnice, blankowania i machikuły pozwalające na oddanie strzału, hurdycje, które pozwalały na wylewanie na przeciwnika wrzątku lub rzucanie w niego kamieniami. Zamki pełniły również funkcje administracyjne, były miejscem sądów, dawały schronienie mieszkańcom w czasie najazdów, albo mieściły więzienie. Zamki przestały pełnić swoją funkcję gdy pojawiła się broń palna. Wówczas ich rolę obronną przejęły fortyfikacje.

Pałac to reprezentacyjna budowla mieszkalna, która nie posiada cech obronnych. Pałac był rezydencją władzy lub bogatej szlachty. Pałace znane były już w starożytności, ale w Polsce w niespokojnych czasach średniowiecza dominowały zamki. Powoli jednak zaczęto budować nowe, bardziej „lekkie” budowle, które jednak początkowo zachowały swój charakter obronny. Przykładem tego może być zamek w Łańcucie. Z czasem pałace stawały się coraz bardziej okazałe. Towarzyszyły im piękne, rozległe ogrody.

Pałace zamieszkiwali królowe i możnowładcy. A co z ich poddanymi? Kontrast pomiędzy bogactwem władców, a biedą wśród ludu był ogromny. Zamieszkiwali oni drewniane chaty, kryte strzechą lub gontem. Chaty z różnych regionów Polski wyglądają nieco inaczej. Związane jest to ze sposobem budowy i wykończeniem. Mimo tych różnic wnętrza chat wyglądały podobnie. Składały się najczęściej z trzech izb – środkowej sieni, izby czarnej, będącej głównym pomieszczeniem, gdzie toczyło się życie oraz izby białej, która była pomieszczeniem reprezentacyjnym.

Przykładem domu wiejskiego, ale zamieszkałego przez bogatszą warstwę społeczną – szlachtę, jest dwór. Typowy dwór barokowy to budynek parterowy (choć zdarzały się również piętrowe), z gankiem zaznaczającym główne wejście, przykryty ogromnym, spadzistym dachem. Z czasem ganek „rozrósł się”, drewniane kolumny zastąpiono kamiennymi, a nad nimi umieszczono tympanon – trójkątny element. Po bokach budynku budowano czasami dodatkowe pomieszczenia – alkierze. Dwór z czasem stał się symbolem domu polskiego. Dziś bardzo wiele osób chce się poczuć jak właściciele „dworu” i doklejają do zupełnie współczesnych domów ganki i kolumny z tympanonami. Przeważnie nie ma to nic wspólnego z prawdziwym dworem i wygląda śmiesznie, a nawet strasznie (zdj. Małopolski Instytut Kultury).

Zadanie:
Poszukaj w swojej okolicy chałup, dworów, pałaców, zamków. Spróbuj znaleźć jakieś informacje na ich temat. O zamkach możesz przeczytać na stronach: zamki.net.pl i www.zamkipolskie.com. Najważniejsze pałace w Polsce opisane są w Wikipedii.
A może informacje na ten temat zawarte są tylko w miejscowych legendach? Zapytaj rodziców, dziadków, nauczycieli. Podziel się z nami swoimi odkryciami!